sábado, 5 de mayo de 2018

» Aníbal Núñez. Poesía desde la ruina

» Aníbal Núñez. Poesía desde la ruina

anibalnuf



#AníbalNúñez. Poesía desde la ruina



Amiga te contemplo mientras suena



lusi indescai uiz daiamons

tus dos trenzas nostálgicas

del colegio de monjas caserón

donde el amor tendiera sus acechos

en los libros de misa las señales

que te dejó en la frente varicela

te veo la boca amor acantilado

donde rompe tu voz...

y como veo también

las señales del tiempo consumido a mi lado

-la música cesó- recojo la mirada

y la vuelvo pasando por tu brazo

por tu muñeca donde son

las siete de la tarde

y la llevo hasta el cielo inanimado

que hoy amenaza lluvia.



Marzo de  1970



41382923




Introducción





Diferentes acercamientos a la obra de Aníbal Núñez, (Salamanca 1944- 1987), en los últimos años, han ido aproximando la figura de este significativo poeta a un mayor conocimiento público sobre una de las épocas más fascinantes  desde el punto de vista lírico en el panorama español de finales del siglo XX, y han arrojado luz sobre uno de los poetas que escaparon al foco de interés de una crítica más interesada en mostrar ciertas actitudes poéticas que confundieron el fasto y la notoriedad con la verdadera importancia de la experiencia poética.



Aníbal Núñez es único precisamente porque se alejó de forma premeditada de toda la fiesta lírica, conocedor de la intranscendencia poética, estaba más interesado en la producción de calidad y con el compromiso ético de su obra como iremos viendo en sus poemas.



Su poesía surge precisamente del discurso del vacío creado por unos intereses en la España retrógrada y caciquil del medio siglo, unos intereses que no comparte, esperando vientos de cambio que llegarían en los años que van de 1965 a 1968 que se verían truncados gracias al aparato del sistema que se encargó minuciosamente de paliar bajo la dulce mano de hierro del ministerio de Información. Es, por tanto, su poesía, fruto del desengaño, procede de la contemplación de la decadencia mientras una mayoría se cree libre y feliz en unos parámetros devastadores de falta de libertades o de interés por la democracia europea de finales de los sesenta, que estaba ya inserta de lleno en un fenómeno capitalista y consumista, que a la postre, acabaría siendo objeto también de sus críticas en sus poemas en la España de la mal llamada transición democrática.

El poeta Aníbal Núñez


Aníbal Núñez pertenece a una nómina de autores que quedaron fuera de los fenómenos bendecidos por una publicidad mercantil que fascinó a gran parte del esclerotizado sistema cultural de la España gris de la dictadura. Autores como Vázquez-Montalbán, raro incluso dentro de los novísimos por su alto grado de crítica hacia el sistema político y poético que lo erigió a él y a su obra como una poesía demasiado engagé, que señalaba los mentideros de la política, al azar de la acción humana que acaba con cualquier idealización del noble ejercicio para el servicio del pueblo. José-Miguel Ullán, que trabajó en procedimientos parecidos a los de nuestro autor, sobre todo en los primeros libros, El jornal, Amor peninsular y Mortaja en la defensa por el discurso natural, ese que nace de lo popular y que va modificando la experiencia temporal dentro de la poesía, a pesar de que Ullán inició una nueva tradición poética que quería desligarse de los límites tradicionales del poema y de sus naturales fronteras de la página y la letra.



La ruina discursiva a la que somos sometidos a diario por los restos de un lenguaje capcioso del mundo económico y publicitario, unido en empalagoso matrimonio por un fin común: obtener el mayor beneficio a pesar de tener que aniquilar la conciencia colectiva del hombre, cada vez más sin atributos.



Otro poeta muy cercano ideológicamente sería Agustín Delgado, también en sus primeros libros, donde el leonés supera también la marca de los límites del poema social, con el que comparte procedimientos y temas poéticos en tanto que proceden de forma similar en el proceso de vaciado de significado de los referentes icónicos culturales de las generaciones de los sesenta y setenta a que nos estamos refiriendo en este trabajo, vaciado que subvierte el poder referencial de la imagen y convierte el texto, el poema, en un discurso crítico. Los referentes que aparecen en la obra de Aníbal Núñez pertenecientes a la cultura pop así lo atestiguan y anclan parte de su estrategia narrativa en el poema como trataremos más adelante.



Con Diego Jesús Jiménez se pueden ver, sobre todo en el primer libro del conquense La ciudad, paralelismos en cuanto a la elección de ciertos temas   comunes como es la descripción idealista del referente colectivo del campo y la naturaleza como punto de apoyo, como último reducto ante la crítica capitalista comenzada en la ciudad: lo urbano ataca lo rural, no se complementan, se enfrentan, de hecho, gran parte de la poética y del canon dominante del último tercio del siglo XX ha sido una poesía que tiene como referencia la ciudad y lo urbano, que utiliza la Naturaleza como punto de partida de la que surge el poema y todo el aparato crítico que conlleva; si bien Jiménez escogió los paisajes del Júcar de Cuenca para partir en la descripción de un sentimiento que ahonda en el paisaje y el paisanaje autóctonos, así como para desarrollar el profundo concepto de Historia y su imbricación con el hombre y el desarrollo del arte que lo define y vertebra como especie; Núñez escoge esos paisajes, sobre todo, aquellos que han sufrido una pérdida en su identidad cultural y sentimental, los que se han visto sometidos al acoso deplorable de la acción inmobiliaria que sustentó el rápido progreso desarrollista de los estertores del franquismo y los primeros años de democracia. De esos paisajes abandonados, u otros que han desembocado en miseria, el canto barroco a esas ruinas compone la urdimbre de la poesía de Aníbal Núñez.







Con Diego Jesús Jiménez también compartiría su dedicación a la pintura, además, como otra forma de abordar la solución al problema lírico, otra forma de abandonarlos límites expresivos de la palabra, de ahí el peso cromático que ejerce la pintura en la obra de ambos poetas.



La obra de Ullán y la de Agustín Delgado experimentan un procedimiento análogo en la complicación formal y expresiva que coincide con la obra de Núñez en cuanto a los textos que acompañan a ciertas obras pictóricas; José-Miguel Ullán va abandonando paulatinamente los versos y su discurso lógico para adentrarse en el mundo del grabado, del dibujo, del diseño, con colaboraciones con artistas como Palazuelo, Antoni Tàpies, Carlos Saura, Joan Miró, Matías Quetglas, Enrique Brinkmann, Eusebio Sempere, etc. La relación entre Aníbal Núñez y Ullán fue estrecha sobre todo en la juventud de los años salmantinos.



Agustín Delgado por su parte coincide en la complicación poética de ciertos textos que se van alimentando a sí mismos hasta crear el sansirolé, de gusto conceptista, entre la broma y el juego de palabras que tiene que ver con la aplicación directa del color en el lienzo en cuanto a la forma de proceder, creando una experiencia algo fauve. La colaboración de Delgado con Eugenio Chicano fue fructífera y llevó a los poemas de Delgado mucho más allá, puede verse esta colaboración en Nueve rayas de tiza y Zas.



9788437625829


En definitiva, una poesía hecha desde la periferia cultural española, desde ciudades como Salamanca o León que proponían un modelo diferente, un desafío al canon que ya había elegido una poesía acrítica, una poesía propuesta y orquestada por unas potentes propuestas empresariales fruto de los nuevos tiempos del final del franquismo.



Aníbal Núñez se encuentra a medio camino entre la nómina  olvidada de la generación del 68, la generación novísima y la poética del Equipo Claraboya. Su poesía entonces se hace irónica, lúcida, comprometida ante un pacto que no se cumplía debido a una dictadura que constreñía las libertades y un traspaso de poderes que dirigía su expansión hacia la corrupción y la decadencia.



Sin embargo, su voz lírica se erige como una voz poderosa que ha sabido destacar por la calidad de sus versos y la permanencia de sus temas.







En primer lugar, uno de los rasgos dominantes de su lírica sería tratar el poema utilizando las estructuras narrativas dominantes de su tiempo, partiendo de la crítica del poema social, para convertirlo en algo más porque lo supera con un sesgo irónico, haciendo una crítica incluso de la estructura de la que parte, por lo tanto rompe con las expectativas creadas, véase, por ejemplo, “REFLEXIONES MORALES ANTE UNA FOTO DE UNA NIÑA VESTIDA DE PRIMERA COMUNIÓN”, donde afirma: “la cofia era de perlas / cultivadas los guantes / de gasa la sonrisa / del carmín de tu tía / […] el labrador que labra la patata / vela su crecimiento subterráneo / acaba malvendiéndola / para usos industriales o privados […] De Fábulas domésticas. 1972.



Como vemos, parte de una estructura conocida, el realismo naturalista del canon social para introducir una reflexión sobre la explotación de las gentes del campo, que ya se prefiguraba como problema que actualmente asola ciertas regiones de España. Lo que parece que iba a ser un poema social, se convierte en una crítica a la propia estructura que la sostiene porque subvierte los valores criticando incluso el mismo soporte del que nace. La acción en un principio rebelde, se convierte con el tiempo en un texto acomodaticio que defiende los valores que antes criticaba, y esto es parte de los problemas que arrastra la situación económica actual.(Apetito de escribir un poema social).



El poema social no es suficiente para tratar el problema del que parte y que Núñez quiere dejar claro desde el principio y que se convierte en un texto irónico que da una vuelta más a la poesía española.



Esta forma de proceder está presente en diferentes poemas donde utiliza la iconografía pop que a finales de los sesenta y principios de los setenta son ampliamente conocidos y ejercen una presión cultural ya que, aunque escaso, la influencia de la música mediante una manipulada televisión estatal, del cine, del mundo de la publicidad, las revistas, se estaban introduciendo en la España franquista que quería equipararse a la Europa de la modernidad, una Europa que se nos ofrecía como modelo social, laboral y económico, a pesar de las veleidades de un régimen por minimizar su impacto en la juventud del momento, así encontramos en sus poemas canciones de los Beatles o los Rolling Stones, la canción protesta de Joan Baez, Alicia, Hansel y Grettel, Che Guevara, o utiliza eslóganes de la publicidad que ajusta a sus poemas, o Mickey Mouse, la estética del make up, la laca Dior, y todos estos símbolos de la nueva sociedad de consumo y los va convirtiendo en marcadores de la falta de libertad de una sociedad que se vuelve a someter a la dictadura del mercado capitalista, tan ligado al consumo desmedido y que deja apartados a un gran sector de la población posfranquista toda vez que la sociedad no ha experimentado el cambio necesario para insertarse en una sociedad de consumo.



“(reafirmada / nuestra actitud comprometida, otra / vez más / solucionada está la papeleta // aunque difícilmente / encontrar combatientes a la escucha” […]



De “Fragmentos de un discurso”, donde se utiliza el mencionado icono de Ernesto “Che” Guevara para señalar la actitud comprometida de una juventud que nada pudo hacer contra el régimen.



En segundo lugar, otro de los rasgos característicos de la poesía de Aníbal Núñez es el uso de la sintaxis que se acopla al verso, un verso que fuerza la expresión en pos de una mayor efectividad lírica y lo hace único, de cierto gusto latinizante, de expresión barroca por el regusto culterano que a veces trabaja, es decir, hace uso de la estética por encima de la sintaxis, la lírica se sitúa por encima del pensamiento, eso, sumado a la preferencia por el endecasílabo, el heptasílabo y el encabalgamiento abrupto hacen de Núñez un poeta complejo.



Dice en “Hogar”: “No todos deberían tener paso / libre al amor del fuego; únicamente /  a su temperatura quien no sabe/agradecer a la madera todo / lo que da su rescoldo decidido / a morir en olor de vida” […]



(de Definición de savia. 1974)







En tercer lugar, otro de sus rasgos sería la utilización de figuras y personajes usados en la lírica  del siglo de oro que le sirven como correlato objetivo que le permite anclar una crítica que, como hicieran los clásicos, le permite dejar atrás los límites naturales del poema, suavizando los susceptibilidades de una censura ignorante tan productiva en estas décadas. Por ejemplo en SALICIO VIVE EN EL TERCERO IZQUIERDA: “Ni siquiera hay lugar para que sea / dulce el lamento, musical el llanto […] al reino que alquilaron los pastores / que vendieron al lobo los rebaños” […]



Donde hace una crítica a la mediocridad vital del ser humano, el aurea mediocritas tan ansiado en el Renacimiento se convierte en una mediocridad no deseada del ser humano en cuanto que ciudadano mundano que habita una ciudad que lo desarma y lo convierte en el hombre sin atributos de las sociedades actuales que te definen por  cuotas de consumo y una mal entendida felicidad porcentual.



Sus poemas son mecanismos desacralizadores del espectáculo ridículo en que España se iba a convertir, pasando de ser un país con graves problemas sociales, políticos y éticos a ser el furgón de cola de una Europa que conducía en otra marcha, pagando un alto precio por ello, como fue la intromisión de los Estados Unidos en las bases de Morón y Rota, tras los acuerdos de los Pactos de Madrid de 1953 y que devolvían a España el carácter de aliado de Occidente, y convirtiéndose además en la despensa de los países europeos. Miseria y ruina.











Temas





Los temas que se recogen en su lírica son variados y pueden agruparse en los siguientes núcleos temáticos: la ciudad, lo urbano, lo natural; lo rural, la usurpación del espacio público en beneficio de lo privado, la vuelta al discurso naturalista, el lenguaje olvidado de los pueblos de España y su esencial naturalidad; la defensa del artificio artístico como forma de resistencia ante el feísmo urbano y social que usurpa el lugar natural del hombre en sociedad; crítica al régimen y al nuevo discurso que se estaba construyendo en la transición democrática basado en un capitalismo salvaje; el viaje exótico, entendiendo por viaje la experiencia vital capaz de transformar, como alternativa a esa otra forma de colonialismo que es el viaje de placer; la liberación de la mujer, la transformación de su poder soterrado en un poder real, no el nuevo sometimiento femenino a unas normas marcadas por la moda y ocupando un lugar secundario en la nueva e incipiente sociedad del desarrollo; la mistificación consciente de la publicidad, el espejismo del consumo. De donde se deduce que su discurso poético nace de la falta de concordancia entre lo prometido por los ideales concebidos durante su etapa franquista y la realidad: la libertad, y su alejamiento paulatino que afecta a todo porque no se ha cumplido el pacto que iba a transformar la sociedad española en una sociedad libre y moderna, sin tener en cuenta los nuevos yugos: capitalismo, el precario mundo laboral, la corrupción inmobiliaria, la connivencia con los poderes económicos y la natural convivencia con una política corrupta.



Consciente de que el discurso poético tiene un poder muy limitado, expresa en su poesía el deseo del cambio, pero conoce la intranscendencia de la misma, por eso su obra es libre, no sujeta a parámetros externos, o a compromisos grupales, una poesía que se hizo desde la periferia de una ciudad conservadora y que defiende solo la calidad de la misma, además del deseo de mejora en cada libro, propuestas que son diferentes en cada una de sus realizaciones, haciendo de Aníbal Núñez un poeta polimórfico, underground, precisamente porque sabe que su cometido es el de revelar esa realidad que nadie ve y que el poeta presiente porque lee el texto no explicado por nadie a un pueblo sediento de nuevos valores pero que no tiene la capacidad de escuchar el mensaje.



Un tema recurrente en su poética es la incursión del poder en el espacio público para beneficio propio, en un lugar ideado para todos, esto puede verse en uno de sus libros fundamentales: Alzado de la ruina, donde se nos presentan los poemas “Noticia de la Hidra”, “ Casa Lys” o “Sobre el antiguo tema de abandonar la ciudad”, donde se hace una explicación sentimental e histórica mediante una narración descriptiva de estos espacios, que comparten además preguntas clásicas y temas tratados en composiciones de la tradición castellana como “A las ruinas de Itálica” de Rodrigo Caro, o la “Epístola moral a Fabio”, de Eugenio López de Andrada; Núñez, en estos poemas, se vale de moldes clásicos que tan bien conocía para transportarlos a nuestra edad y nos permite ver que ese discurso cobra plena solvencia en nuestro siglo, fruto de la ambición y la envidia que nos asola donde expresa de manera muy significativa “el teodolito acaba con la Fontana”.













Libros





Fábulas domésticas está compuesto por una serie de poemas en los que se incluye un alegato en contra de la sociedad que se está gestando desde las cloacas del régimen con un apariencia de modernidad que no esconde sino desigualdad y una mayor discriminación social, un discurso que enmascara las pérdidas y señala el engaño al que la población se ve sometida en un pacto a fondo perdido con los poderes económicos que continúan estando en manos de los mismos pero con una apariencia sport y maquillada, de ahí la importancia del discurso publicitario que maquilla todo lo que huele mal en el enorme texto de la destitución a plazos de la tradición rural española.



Son significativos también los poemas que hablan sobre el nuevo lugar de la mujer en la sociedad española, que bajo una apariencia de falsa sofisticación vende una imagen que aún sigue sometiéndose a los designios del poder, ocupando un lugar secundario en esa cadena de transmisión de la sociedad, un papel reservado a la observación, a la propia contemplación narcisista y autosuficiente que poco tiene que ver con la defensa real de lo femenino.



“Este hermoso dormitorio: / cama armario mesillas / tiene todo previsto, todo / […] / fidelidad a todo riesgo / teléfono de cabecera” / […]







En Naturaleza no recuperable se habla de los paisajes perdidos, de los espacios que han sido usurpados por el poder ciego de una economía feroz y se defiende todo aquello que procede del saber popular, la relación milenaria con la Naturaleza como aliada con la vida, las plantas, los remedios naturales que acompañaron al hombre durante siglos: “[…] harás el aspersorio con verbena / yerbadoncella salvia / menta fresno y albahaca” […]







Estampas de ultramar nos trae el exotismo del viajero, visitamos lugares que permanecieron aislados y le permiten a autor hablar de la pérdida de aquellos lugares antes de convertirse en el bien de consumo para todos de hoy, esa nueva forma de colonialismo actual que es el viaje de placer y todo incluido a módicos precios y pagos aplazados, dando lugar al dolor y al sufrimiento de los que allí viven: “ cuando / se va de cacería es conveniente / la compañía de un indígena / pues si aparece el tigre / preferirá al nativo como cebo.” En “La caza del tigre”.









Por todo ello, Aníbal Núñez revoluciona la poética del último tercio del siglo XX español, nos ofrece una poesía de la desilusión, una mirada desajustada entre el hombre que espera y lo que fue realmente el ansiado sueño de cambio que nunca llegó a materializarse.



Aníbal Núñez alcanzó su madurez poética muy pronto, mucho antes de su temprana muerte, con solo 43 años y la calidad de su obra lo ha convertido en un poeta fundamental para explicar la vida cultural española de este periodo, a pesar de no tener discípulos, ya que su poesía es tan personal, arrebatada, minuciosa en los detalles, obsesiva en el trabajo técnico del verso, su extraña musicalidad trabajada desde los clásicos y los metros musicales que lo convierten en un poeta único, irrepetible, de ahí que su figura fuese olvidada entre la maraña oscura de antologías y autores que encadenaron premios y halagos, una solemnidad que no interesaba nada a Aníbal Núñez, el defensor de la ruina y el olvido.



La importancia de la obra de Aníbal Núñez reside en que nadie como él reúne en su obra la calidad lírica para convertirse en un poeta necesario: su trabajo en la métrica que procede de los clásicos griegos y latinos, gracias al meticuloso conocimiento de los mismos, recuperando también las figuras de la poesía clásica española del siglo de oro, los conceptos rescatados del barroco como las ruinas, la belleza frágil del tiempo, así como la superación del discurso tradicional de su época en lo que se refiere a la poesía social en cuanto a los temas, que supera ampliamente como hemos visto, y la superación de la poesía más de moda de la época en que surgió su obra en que los fastos novísimos deslumbraban la otra poesía que escogía su camino de forma radicalmente diferente, planteándose una crítica desde las bases epistemológicas del poema. Todo ello junto a un vocabulario sopesado palabra por palabra, ninguna palabra en la obra de Aníbal Núñez está de más, ninguna ocupa un lugar inoportuno, todas ellas dicen, todas significan, creando un ente supralingüístico que se mueve entre una nueva significación y una nueva forma de entender y apreciar la poesía que tiene más que ver con el goce estético de una obra pictórica, tan llena está de cromatismo su poesía.

miércoles, 31 de enero de 2018

Un poema de Fernando Pérez-Barreiro Noya



O día, a catro patas,
enxerguéu pol´o cadro d´a fenestra,
rosmóni-esblancuxado.
Vaite d´ahí día d´o demo!
Pero il rosma e rosma
e méteme o seu frío pol´os osos
hastra que por non velo voume afora.

                                   22 de marzo 1957

(de POEMAS DO CARRICANTO, editado en ESPIRAL MAIOR)




viernes, 26 de enero de 2018

CONFERENCIA SOBRE MUJERES DE LA II REPÚBLICA, POR CLAUDIO RODRÍGUEZ FER, COMO PROFESOR VISITANTE EN LA UNIVERSITÉ PARÍS-EST



CONFERENCIA SOBRE MUJERES DE LA II REPÚBLICA,
POR CLAUDIO RODRÍGUEZ FER,
COMO PROFESOR VISITANTE EN LA UNIVERSITÉ PARÍS-EST

El miércoles 31 de enero, de 16H a 18H, en la sala 3B048 del Bâtiment Copernic de la Université Paris-Est-Marne-La-Vallée (5, Boulevard Descartes, 77420 Champs-sur-Marne), el escritor Claudio Rodríguez Fer, director de la Cátedra José Ángel Valente de Poesía y Estética de la Universidade de Santiago de Compostela y actualmente profesor visitante en dicha universidad francesa, ofrecerá la conferencia-recital "Vivas en nosotros. Avance y destino de las mujeres de la II República en Galicia". Esta será la segunda de sus conferencias en este lugar, tras la ofrecida sobre la vida y la obra de Valente el pasado día 24 y antes de la que ofrecerá el próximo 7 de febrero sobre su poesía traducida al francés, siempre presentado por la hispanista Claudie Terrasson, autora de la primera tesis doctoral sobre Valente en Francia. Este será el guion que desenvolverá:

VIVAS EN NOSOTROS.
AVANCE Y DESTINO DE LAS MUJERES DE LA II REPÚBLICA EN GALICIA

Las mujeres y los avances en la II  República (1931-1936)
Represión fascista contra mujeres desde el levantamiento militar franquista de 1936

LAS MUJERES INTELECTUALES
El caso de la intelectual Juana Capdevielle, de origen francés
Licenciada en Filosofía y Letras en la Universidad de Madrid
Bibliotecaria y archivera en la Universidad y en el Ateneo
“El problema del amor en el ambiente universitario”
Esposa en 1936 del gobernador civil republicano de La Coruña
Fusilamiento de su esposo, el profesor Francisco Pérez Carballo
Despedida novelizada en Atracción total, de Carmen Blanco
Embarazo, secuestro y asesinato en Rábade
Contexto represivo y cadáveres en las cunetas
"Memorial de las fosas de Lugo (con Lorca a lo lejos)"
Poema "Juana Capdevielle" y obra teatral "Las costureras"

LAS MAESTRAS COMPROMETIDAS
El caso de la maestra Mercedes Romero Abella
Maestra de las clases populares coruñesas y madre de dos hijos
Fusilamiento de su esposo, el sindicalista Francisco Mazariegos
Secuestrada, asesinada y arrojada al río Mandeo
"El mantón de la maestra", de Carmen Blanco
Poema "La última lección de la maestra"

LAS PROLETARIAS MILITANTES
El caso de la panadera Alicia Dorado
Enlaces en la resistencia obrera contra el fascismo
Desmemoria de las insumisas, pobres y mujeres: olvidadas entre las olvidadas
Conocimiento mayor de su muerte que de su vida e imagen
Asalto y asesinato en su casa refugio
Poema "Te amo, anarquista"

LAS LUNPEMPROLETARIAS MARGINALES
El caso de la vendedora de periódicos Consuelo Alonso
Madre de familia numerosa y pobre
La voz marginal de la verdad
Detención, consejo de guerra y fusilamiento
Poema "Y todavía le llaman La Comunista"

LAS EXILIADAS
El caso de María Casares
Hija del último presidente del gobierno republicano antes de la guerra civil
Exilio en Francia con sus padres, Santiago Casares Quiroga y Gloria Pérez
Huída del padre a Inglaterra durante la ocupación alemana de Francia
Ayuda a la judía Nina Reycin durante la ocupación
Relación y correspondencia amorosa con Albert Camus
Exilio novelizado en Despedida en Atracción total, de Carmen Blanco
Triunfo artístico como orgullo del exilio republicano español frente al odio franquista
"La vida triunfante", de María Lopo, y poema "El viaje rojo (María Casares)"

MEMORIA, VERDAD, JUSTICIA Y REPARACIÓN

Poema "Inscripción para Unión Libre"

Lois Pérez: “O lugar da poesía é, para min, a voz do subterráneo, os espazos aparentemente triviais ou marxinais do traxecto” - Praza Pública

Lois Pérez: “O lugar da poesía é, para min, a voz do subterráneo, os espazos aparentemente triviais ou marxinais do traxecto” - Praza Pública





Ledicia blue. Cantar a tristeza, a amargura, mais con ledicia e con humor, con ironía. Coma as mellores cantantes negras de blues. Coma as mulleres que entoan os cantos de labor galegos. É o lugar onde se sitúa Lois Pérez, o autor do poemario ‘Long Play’ (Xerais). Entre a tradición oral, a cultura popular e a denuncia da inxustiza dun “mundo de merda”. Bebendo de moitas fontes: de Rompente a Ronseltz, de Nicho Varullo a Siniestro Total. Fuxindo do “clube dos poetas tristes”, sen renunciar á ambición de axudar, aínda que sexa só un pouquiño, a “mirar doutra maneira”. Tentando chegar, afirma, ao inaccesible.
“Escribo porque me sae así, porque aquí abaixo na escrita, aquí onde todo é subterráneo, dei co meu lugar e síntome invencíbel fuxindo da morte”, di un dos primeiros poemas do libro. No manifesto final dise: “No fagades poesía porque non hai máis poesía cá morte”. A morte e a súa relación coa escrita atravesan todo o libro. Por que?
Ese poema que citas fala da morte e de poñerse nun lugar subterráneo, que ten moito que ver coa idea que eu teño, que pode ser errada ou atinada, de que temos necesidade de facer algunha sorte de viaxe interior a través da escrita, das artes… E penso que para botar luz sobre o que somos é necesario o concurso das sombras. Quero dicir, que o que tento é escribir sobre o inaccesible, sobre as cousas fundamentais que nos preocupan e, claro, un deses temas é a morte, que si percorre todo o libro. Aínda que non se me ocorrera facer ese nexo que sinalas ti entre ese poema do principio e esa frase do manifesto.
“O que tento é escribir sobre o inaccesible, sobre as cousas fundamentais que nos preocupan”
O Manifesto dos Louseiros Posibilistas fíxome pensar naquela historia da “secta loisista” que se divulgara polo Día das Letras de Lois Pereiro. O ton do libro, en xeral, lembra o Antón Reixa dos 70/80, despois hai referencias ben claras a Siniestro Total…. É como se os teus referentes estivesen máis nos 80 que nos 90 ou despois.
Non pensara, en concreto, o da secta loisista, pero si que están esas influencias que dis. Supoño que porque a súa influencia foi tan grande que a única maneira de que non te influísen sería non coñecelos. Nunha das presentacións do meu libro, na presentación de Compostela nas Crechas, onde participou o Leo, ao falar con el confirmei que temos certas afinidades, que el traza máis polo lado musical e eu polo lado literario. Penso que é un fío invisible no que están desde Reixa e o grupo Rompente ata as letras de Os Resentidos ou Ronseltz, e no musical desde Nicho Varullo e Kinindiola ata Siniestro Total. É un fío que si me dou conta de que está aí e que se vai manifestando de distintas maneiras ao longo do libro. Supoño que porque para min foi máis estimulante ca outras cousas. Na presentación de Compostela nas Crechas, onde participou o Leo, falabamos e confirmei que temos...
“Penso que é un fío invisible no que están desde Reixa e o grupo Rompente ata as letras de Os Resentidos ou Ronseltz, e no musical desde Nicho Varullo e Kinindiola ata Siniestro Total”
O tal Manifesto dos Louseiros Posibilistas -todos con tráxicos finais- defende o “extravío como liña de acción poética”. Cita o situacionismo de Debord, o extravío mal interpretado como “colocón”... A que te refires con todo iso?
Hai cousas relacionadas con iso que me interesan moito. Coma a figura de Arthur Cravan, o boxeador e poeta sobriño de Oscar Wilde. Foi un dos primeiros en aplicar a escrita automática, e a súa figura empata tamén con Boris Vian e cos situacionistas. Debord e os seus compañeiros xuntábanse nun café pola noite e despois marchaban por aí cadaquén polo seu lado. Ao amencer volvían xuntarse e era cando falaban, pintaban, escribían… É un tipo de extravío que era diferente de perderse, pois é volver ao camiño no que estaban. Hai en todo isto, tamén, un toque surrealista que me interesa.
“Hai unha visión dominante na poesía que está protagonizada por homes, europeos, de boa condición social burguesa, con demasiado tempo para pensar”
Despois hai outra cousa que xa dixen noutra entrevista e non quero repertirme demasiado, pero eu penso que hai unha visión que percorre boa parte da poesía nos últimos anos, unha visión dominante que está protagonizada por homes, europeos, de boa condición social burguesa, con demasiado tempo para pensar. Iso fai que se impoña un pesimismo tráxico, que non se compadece con outras manifestacións da cultura, as relacionadas por exemplo coa cultura popular, e en especial manifestacións culturais protagonizadas por mulleres coma os cantos populares.
Alexandra Koss fixo unha tese sobre as chastuxkas -pezas menores da tradición oral rusa- das pièselnitzas -mulleres rusas do rural-, que comparou coas coplas e jotas galegas das mulleres da nosa tradición oral. Os cantos das chastushkas cos cantos de labor das mulleres galegas: as lavandeiras, as traballadoras das conserveiras… E detectou un fío común: unha ironía amarga. Para min é coma o blues, e en concreto o blues das grandes cantantes negras, co seu fondo de ironía triste. É como cantar a tristeza con ledicia e con certo humor. E eu sitúome a min aí. Para min é moi importante o humor e a ironía.
“É como cantar a tristeza con ledicia e con certo humor. E eu sitúome a min. Para min é moi importante o humor e a ironía”
Falabas antes de escrita automática… O que si hai no teu libro é algúns poemas que parecen pouco revisados -coma os que están na Cara B- e que ben poderían ter sido escritos despois dunha noite de marcha. Ou que poden ser lidos nesas mesmas circunstancias. É divertido, por certo, ese “western” de Muimenta. Aínda que eu mesma ía a Hermo de adolescente e nunca vin tal cousa… Hai un punto absurdo...
É que eu empato con esa maneira de entender a escrita e ademais esa parte está pensada para ser actuada con música. Nós tamén naufragar, gústame dicir, dándolle unha volta ao verso da adorada Xohana Torres. Hai algo diso que dis, de nocturnidade. Tamén é que, a ver, non me considero unha persoa moi experimentada nin maior, pero sempre me interesou ver o que hai por aí adiante e o da noite é un bo espazo para observar… Hai algo diso, de noite, de discotecas, que tamén ten que ver co rock, coa inmediatez… E si pode haber no libro cousas para ler antes de deitarse despois de saír de marcha. Hai comic en branco e negro, que está sen cor para que se poida pintar, se cadra antes de ir a clase de reenganche...
Se cadra todo isto do que estamos a falar é algo tópico. O poeta e a noite, o extravío, o escuro… Coma unha certa apelación ao malditismo… A literatura galega está chea de poetas malditos. Non é novidade ningunha.
Entendo, mais ten que en conta que eu trato iso dun xeito caricaturesco, desde o humor. O Grupo dos Louseiros Posibilistas serían unha xeración enteira de poetas que se suicidan. É unha maneira de poñer en cuestión iso que dis. É rir do tópico, desa tendencia á poesía triste, tráxica, que leva a unha sorte de clube dos poetas tristes. Ás veces vas a un recital e saes cun baixón, coa sensación de que non hai saída por ningures. O que fago é rir de toda esa visión, non escribir en serio desde iso.
“É rir di tópico, desa tendencia á poesía triste, tráxica, que leva a unha sorte de clube dos poetas tristes”
E supoño que os louseiros son posibilistas porque si ven saídas… Iso deixa albiscar tamén o manifesto: a esperanza.
E, ben, porque… levaba as letras L e P. É un exercicio de humor, non trata de revelar verdades profundísimas e agochadas. Pero si revela o que eu son.
Lois Pérez, nunha presentación do libro, con Yolanda Castaño
Lois Pérez, nunha presentación do libro, con Yolanda Castaño
Falabamos antes de cultura popular e de tradición oral. Ti levas tempo sendo contador de historias. Algunha relación imaxino que haberá… O blues, os cantos das traballadoras... Colaboras coa sección de Literatura de Tradición Oral da AELG.
Hai. A vontade de contar. E ten que ver co que creo que eu son. Hai unha vontade de contar que empata coa influencia da tradición oral. Hai pouco fomos a As Pontes para gravar e había un señor, Eladio o Cego, que quedou cego con 21 anos. Pois contaba como atravesaba catro ou cinco parroquias para ir á casa da súa parella, sen ver e guiándose polos sons. E iso pasaba no seu lugar, que quedou sepultado baixo a maior mina a ceo aberto de Europa, que abrira un burato enorme na terra. El ilustraba todo iso con palabras… A literatura, tamén a oral, debe ser memoria. O que pasou.
“O discurso da televisión, ou da política, pretende dominarnos. Parte da crítica literaria tamén. A poesía non”
A poesía pode ser un xeito de resistencia e de protesta. O discurso da televisión, ou da política, pretende dominarnos, son como bandeiras que se axitan por enriba das nosas cabezas sen deixar lugar para pensar, para retrucar, para matizar. Parte da crítica literaria tamén pretende dominarnos. A poesía non. E este libro, con toda a súa insignificancia, o que pretende é axudar, aínda que só sexa por un intre, a cambiar os xeitos de mirar. O que hai é só unha vontade de contar algo de maneira sinxela e directa. E o do blues, que preguntas, é o mesmo. Se hai dous colectivos que sufriron ao longo da historia son as mulleres, discriminadas e perseguidas, e os negros. E as mulleres negras aínda máis. O blues era o seu xeito de expresarse, como o eran os cantos de labor das mulleres galegas. Esa ironía amarga, esa ledicia triste, que eu chamo ledicia blue… Ese xeito de ollar o mundo, que me fascina.
"Este libro, con toda a súa insignificancia, o que pretende é axudar, aínda que só sexa por un intre, a cambiar os xeitos de mirar"
Hai unha cousa… que é que quizais fuches atrevido coas rimas. Quero dicir, que para rimar hai que ter bastante dominio. Porque supón un risco adicional de acabar facendo poemas malos. Por que optaches, en parte dos poemas, pola rima?
Pois é doado de explicar. Unha parte da literatura que me gusta é a literatura clásica. E non vou presumir de transgredir, porque a transgresión xa non é unha innovación, está incorporada á tradición literaria, pero interésame a rima. É verdade que podo cometer erros, non nego que poida saírme algún ripio, pero lembra o que dicía Proust sobre a tiranía da rima, ese brillo que pode adquirir a palabra ao rimar con outra.... Quero dicir, que me interesa a sonoridade que adquiren as palabras coa rima e ademais chego, coa rima, a imaxes que doutra maneira dificilmente chegaría.
“Non vou presumir de que o eu fago é transgredir, porque a transgresión xa non é unha innovación”
Perfectamente explicado. Por certo, tes un libro anterior, LP, de 2013, editado por Emerxente, do que rescataches once poemas para Long Play.
Si, collín once poemas dos 97 que tiña o libro e tentei melloralos porque eran claramente mellorables. Co resto, a verdade é que xa non me identifico. É un libro que hoxe xa non me identifico… Pero por algures tiña que comezar e sempre lle estarei agradecido de corazón a Alberte Momán, quen apostou por min e o publicou. E a Verónica Martínez, que me axudou.
"Sempre lle estarei agradecido de corazón a Alberte Momán, quen apostou por min e publicou LP. E a Verónica Martínez, que me axudou"
Fas autocrítica. Iso é importante… Por certo, por que hai tanto mariñeiro nos poemas dun mozo da Piringalla?
É que vivín catro anos en Viveiro, en Celeiro. Hai un café aló, o Rancho Chico, cunha mariñeira que foi pioneira… Por alí está o colectivo Chilindrín. O nome vén de como lles chamaban os mariñeiros ingleses aos nenos: children, e de aí chilindrín, pasando o children polo galego de Celeiro. A Celeiro foi onde chegou o pesqueiro Sempre Casina remolcado despois de afundir, e os mariñeiros falecidos.
Long Play divídese en varias partes. A Cara A comeza con Long Play, na que hai amor, palabras que tentan acceder a unha realidade tramposa e reaccións ante a miseria política: os refuxiados de Siria que morren no mar, unha terra galega que descarrila en Angrois, un monte no que xa non se pode agocharse porque está queimado… Aí hai feridas...
Está a idea do amor, si, pero nun sentido amplo. O amor como a amizade, por exemplo. E despois, non é que eu sexa sospeitoso de ser crente, pero si me identifico cunha idea particular de busca da salvación. Marcos Lorenzo ten un libro de conversas con Karlotti que se chama Karlotti: un poema crónico, que recolle unha idea que tamén está en Really de blues, a biografía de Mezz Mezzrow, que é a salvación polo amor. Quero dicir, que se non traizoas o que es, as túas ideas e os teus valores, vas descansar tranquilo. E esa é das poucas aspiracións que podemos ter: estar tranquilos co que somos, ser fieis ás nosas ideas e cultivar o amor, picando os dedos na corrente cando faga falta. Tentar ser feliz coa miña muller Alba e co Loisiño e querelos e sentirme querido, para min é dabondo.
“Esa é das poucas aspiracións que podemos ter: estar tranquilos co que somos, ser fieis ás nosas ideas”
Hai unha imaxe que aparece no libro que vén de algo que me contou Manolo Bragado. Unhas rapazas universitarias, en Damasco, que escribiron con area versos do Simbad de Cunqueiro. E outras dúas imaxes que tiven moi presentes ao escribir o libro, que para min son mostra da nosa derrota como civilización. Unha é a de Aylan, o neno sirio afogado, e outra é menos icónica: un refuxiado camiñando pola autoestrada co seu neno ao lombo, chovendo a chuzos. Claro que hai unha ferida absoluta, de inxustiza, da nosa absoluta falta de empatía. E a min paréceme que a poesía ten que servir tamén para que saibamos o que a xente opina sobre as cousas que lle doen. A poesía tamén ten que falar do que acontece na rúa, do que pasa neste mundo de merda. Despois tamén está o feito de que hai un intento de imbecilización, de banalización da palabra a través da televisión, e penso que a poesía pode axudar a desprendernos diso. Nese sentido, tamén pode ser un lugar no que atopar refuxio ante un mundo gobernado por delincuentes. Un bo poema, un bo cadro, unha boa canción… poden ser ferramentas de coñecemento do que nos rodea.
“Hai un intento de imbecilización, de banalización da palabra a través da televisión, e penso que a poesía pode axudar a desprendernos diso”
Despois hai outra trampa, que é a grande pixa tecnolóxica. E explícome, porque sei que pode soar mal. E eu admito que tamén tento desandar un camiño nese sentido. A pixa é a grande sublimación do patriarcado como sistema. O machismo, os estereotipos sexuais, a (in)cultura do maltrato, a discriminación das mulleres, están a entrarnos na cabeza todo o tempo por todo tipo de trebellos, neste mundo da inmediatez. E a poesía pode loitar contra iso. Os escritores son, fronte a iso, produtores de sentido, modestos produtores de sentido, ou de sinsentido, non sei.
“O machismo, os estereotipos sexuais, a (in)cultura do maltrato, a discriminación das mulleres, están a entrarnos na cabeza todo o tempo por todo tipo de trebellos”
Antes falabamos, por certo, do poema de Muimenta, no que se fala dunha grande pelexa. Tamén é unha maneira de falar de intoxicación. Hai boas viaxes e malas viaxes. Para que a intoxicación sexa boa a merda ten que ser boa. E as boas viaxes -e aquí volvemos aos surrealistas- poden levarnos ao onírico, ao subconsciente… e ás palabras da tribo. Muimenta é, coma Meira, un lugar que está no meu imaxinario. Non sei moi ben por que. Mais, mira, o poema SON (G) adicámosllo nas presentacións do libro a Xosé, o da Flor, de Meira. Pois do que falo era algo que el tiña: a maneira de saber dicir as cousas con palabras sinxelas e directas. Que é o que tento. Aínda que ás veces me saian ripios, como me dicías, e que tentarei mellorar… Sei que algúns toman tan en serio iso de Deleuze de parecer estranxeiros na súa lingua que escriben cousas que non se entenden, pero non creo que a min me pase iso.
Lois, con Uxía e Marcos Lorenzo na presentación de Santiago
Lois, con Uxía e Marcos Lorenzo na presentación de Santiago
"Sei que algúns toman tan en serio iso de Deleuze de parecer estranxeiros na súa lingua que escriben cousas que non se entenden, pero non creo que a min me pase iso"
Hai un poema que é como un trasunto do himno galego. Fala de mafiosos que nos rouban, de olor a podre e non só en Dinamarca e da sombra de Fraga. En xeral, varios dos poemas falan do pasado fascista e do que aínda pesa. Do seu presente e futuro.
Realmente falo sobre a memoria e a falta de memoria, que promove o Goberno de Madrid e aquí a Xunta. Un pasado fascista que tratan de ocultar e disimular, pero que está aí. Eu boto de menos máis exposicións e máis actividades sobre isto, que terían que ser obrigatorias para os alumnos de secundaria, para os profesores e para os membros dos partidos políticos. Hai pouco Manuel Rivas escribiu un artigo moi bo sobre a memoria, que cadrou cun feito paradoxal, estando eu en Madrid: fan unha exposición sobre Auschwitz debaixo das torres Kio. Todo un símbolo. E esta é a desgraza que estamos a padecer. E mentres, hai artistas que tentan dicir cousas complicadas de xeito sinxelo, filósofos que tentan dicir cousas sinxelas de xeito complicado e despois están os do PP que non din absolutamente nada e así nos vai.
“Hai artistas que tentan dicir cousas complicadas de xeito sinxelo, filósofos que tentan dicir cousas sinxelas de xeito complicado, e despois están os do PP que non din absolutamente nada”
Dedicas algúns poemas a artistas: Daniel Caxigueiro, Baldo Pestana -sobre quen acabas de escribir en Táboa Redonda-...
Baldo é unha persoa moi especial para min, que tiven a sorte de coñecer nos últimos anos. Síntome moi marcado por el. É unha persoa que estivo en todo: viviu no século XXI e no século XX, pasou 40 anos en París, coñeceu os artistas latinoamericanos do boom… Coñeceu a todo o mundo, pero non era unha persoa que andase por aí con ínfulas. Todo o contrario. Era un artista con maiúsculas. Dedico tamén poemas a Daniel Caxigueiro, Anxo Moure, Camilo Valdehorras que me deu bos consellos para afinar a miña escrita… A segunda parte do libro é Lima-Perú, que foi unha viaxe que fixemos buscando os lugares de Baldo en Lima. Alí cadramos con Bryce Echenique, que nunca o imaxinaríamos… A Baldo, que morrera había menos dun mes, non o atopamos, pero atopamos moitas máis cousas.
Nesa parte tamén está o poema sobre a fuga de Malpica… Outra referencia ao fascismo e as súas consecuencias.
É que actuei en Perú no Teatro García Lorca para o centro galego e centro español. O que era o presidente, Luís Novo Arcay, contoume esa historia da fuxida de Malpica e logo a viaxe no Winnipeg de Neruda a América. Os seus dous avós, que entón non se coñecían, ían alí. De Malpica foron a Chimbote, que se converteu nun imperio pesqueiro ao chegar alí os emigrantes galegos…
A terceira parte é Longo Paseo. Comeza cun poema río que se busca e non se encontra ata a quinta parte, Libertario Poema. Na terceira hai tamén un poema sobre a escrita que se resiste, que foxe de ti…
Eu vou correr á beira do río moi cedo polas mañás, con néboa, e mentres corro vou anticipando na miña cabeza o que vou escribir. Como xa dicía antes, o que quero é chegar ao subconsciente, o inaccesible… Nese primeiro poema que citas non o conseguía e por iso hai tamén ese outro poema, que en realidade é o mesmo, sobre a escrita que foxe de min. O poema río non chegou ata tempo despois. Fixemos unha presentación do libro en Santiago na que participaron Uxía e Xiana Arias. Uxía leu o primeiro e Xiana leu Libertario Poema. Foi ao escoitala a ela recitar cando me decatei de que chegara onde quería chegar cando escribín o segundo poema que citas. Esa conexión coa infancia, co subconsciente, co onírico…
"Como xa dicía antes, o que quero é chegar ao subconsciente, o inaccesible"
A cuarta parte é Lingua Popular. O poema sobre a señora que quería ir á escola pero tiña que quedar coas vacas é brutal. Os poemas desa parte recollen palabras que escoitaches.
É unha señora que coñezo moi ben. Ás veces, ao estar falando con ela, dábame conta de que xa non estaba a falar comigo, que estaba como a falar coa nena que foi. Un día contoume iso tal cal. A ela gustáballe ir á escola, pero moitas veces non lle deixaban ir porque tiña que ir coas vacas. O poema dinos moito de como vivían: no monte coas vacas, pasando frío, comendo o que cadrase… e apañando merda para poder aboar e subsistir. En realidade, tamén é un poema sobre a memoria. E mira canta fondura, baixo unha aparente sinxeleza e cun discurso tan afastado do cultureta. Pois os poemas desa parte foron feitos así, con cousas que escoitei. O do nasi de Fisterra foi alí no aparcadoiro da praia…
“Mira canta fondura, baixo unha aparente sinxeleza e cun discurso tan afastado do cultureta”
Está aí a lingua e está, por exemplo, en Libertario Poema, que ten un sobre a diglosia. Lady Glosia=satisfaction.
Ese foi o que escolleu O Leo para ler na presentación. O tema da lingua está bastante presente, si. Penso que nalgunhas manifestacións literarias hai unha tendencia a un exceso de dicionario, a encher todo de palabras. Eu penso que o poeta ten que facilitar a comprensión de quen le. O que ambiciono eu, de feito, como escritor, é desaparecer da escrita. Ser quen de chegar a desaparecer da escrita. De crear imaxes claras e precisas, desde a sinxeleza. Recollendo, polo camiño, voces e xiros da lingua oral, popular, para incorporalas á linguaxe poética.
"O que ambiciono eu, de feito, como escritor, é desaparecer na miña escrita"
En relación con iso, hai un sentido xeral de restar importancia ao feito de ser poeta, quitarlle transcendencia ao feito de escribir, no sentido de non colocar o poeta nun pedestal. Ninguén é súper importante por escribir un libro. Diso falouse moito xa nos 90, mais non sobra lembralo…
Por iso teño poemas como o Decálogo para poetas en clave de bufanda e fular, que foi o que leu Marcos Lorenzo na presentación na que participou. E si, eu quero escapar deses lugares que dis. Un poeta sempre busca un recoñecemento porque a todas as persoas nos gusta que nos digan que o que fixemos pagou a pena. Pero eu non me quero erixir en líder da nada nin que me poñan nun pedestal. Ben, en calquera caso o pedestal non sería moi grande, para a xente que hai nas catro provincias, e máis escribindo en galego.
“Nós tamén naufragar. Sen naufraxio non hai reparación”
O lugar da poesía, para min, é dar voz ao subterráneo, aos lugares de sombra e aparentemente triviais ou marxinais do traxecto, fuxindo dos lugares consolidados. Que é algo que tamén está no rock ou en certa parte do rock. A posibilidade de reinventarnos, de non caer no autoplaxio, de non repetir as fórmulas. Buscando formas de fasquía diferente, tentando chegar a terra dando unha volta… Porque, como dicía antes, Nós tamén naufragar. Sen naufraxio non hai reparación.
Citamos varias persoas que te acompañaron nas presentacións. Tamén estivo Yolanda Castaño, por exemplo. Soubeches facer ben iso.
É que o máis intelixente que se pode facer é rodearse de xente máis intelixente ca un. Tiven a sorte de contar con creadores e creadoras que son persoas xenerosas, coas que tamén podes construír algo no plano dos afectos, das emocións. Xelís de Toro estaba alí, ou Miro Villar, Sole Felloza... ou Xoan Carlos de Ronseltz na Coruña e máis xente … Se o soubese antes, non podería crelo. É bonito e supón un enorme estímulo para seguir e facelo mellor. Sei o que é andar só tamén.
“Eu escribín este libro para que o lector, a lectora, se divirta, se emocione, pense, se cuestione ao tipo que escribiu iso…”
Son momentos que gardo comigo, nos que o pasei moi ben… Foron unha celebración e a poesía tamén ten que ser celebrada. Eu escribín este libro para que o lector, a lectora, se divirta, se emocione, pense, cuestione a realidade e que mesmo cuestione ao tipo que escribiu iso… Para que a xente o pase ben, ría, se emocione, e para cambiar un pouquiño o xeito de mirar. E eu lévoo dentro e teño que botalo.